Istilah Seni Bina Islam untuk Pengembara

Mengapa perkataan berubah sepanjang perjalanan anda

Kebanyakan istilah ini berasal daripada bahasa Arab, tetapi ia sampai ke setiap wilayah melalui bahasa yang berbeza dan menerima ejaan tempatan dalam perjalanannya. Papan tanda Turki menulis medrese, turbe dan sadirvan sedangkan bahasa Arab menulis madrasa, turba dan perkataan biasa untuk air pancut; penggunaan Parsi dan Asia Tengah menambah iwan, pishtaq dan chahar bagh; penggunaan Asia Selatan pula membawa jali, chhatri dan bagh. Transliterasi tidak diseragamkan, jadi bangunan yang sama mungkin muncul sebagai Suleymaniye, Sulaymaniyya atau masjid Soliman dalam satu jalan yang sama.

Kerumitan kedua ialah istilah-istilah ini tidak semestinya sinonim yang tepat. Pondok Sufi ialah khanqah di kebanyakan dunia Islam sebelah timur, tekke di wilayah Uthmaniyah, zawiya di Maghreb dan dargah di Asia Selatan apabila ia berkembang di sekeliling sebuah makam, dan setiap satunya membawa latar institusi yang sedikit berbeza. Anggaplah perkataan di bawah sebagai penunjuk arah yang boleh dipercayai, bukan label yang boleh ditukar ganti.

Di dalam dewan solat

Dewan solat dihadapkan ke arah qibla, iaitu arah Kaabah di Makkah, dan hampir segala-galanya di dalamnya berpunca daripada hakikat itu. Dinding qibla menempatkan mihrab, sebuah ceruk yang menandakan arah tersebut, yang biasanya merupakan elemen paling kaya hiasannya dalam bangunan itu dan tempat pertama untuk mencari tarikh serta penaung sesuatu kerja pemulihan.

Di sebelahnya berdiri minbar, mimbar bertangga yang digunakan untuk khutbah Jumaat, dan sering menjadi karya agung ukiran kayu atau batu. Dalam masjid Uthmaniyah yang lebih tua, anda juga akan melihat pelantar tinggi di atas tiang, iaitu galeri muazin, dan dalam sesetengah masjid awal terdapat ruang berkisi berhampiran mihrab yang dipanggil maqsura. Dewan itu sendiri mungkin berbentuk hypostyle, bermaksud bumbung rata atau kayu yang ditanggung oleh deretan tiang yang banyak, seperti di Cordoba dan Kairouan, atau berkubah, seperti dalam tradisi Uthmaniyah.

• Mihrab: ceruk yang menandakan arah qibla
• Minbar: mimbar bertangga di sebelah mihrab
• Hypostyle: dewan bertiang banyak; alternatif kepada dewan berkubah
• Manara, minare, minaret: menara untuk laungan azan

Laman dalam, air dan laluan masuk

Hampir setiap masjid besar dimasuki melalui laman dalam, iaitu sahn, yang dikelilingi arked atau riwaq. Dalam kompleks Uthmaniyah, laman dalam ini biasanya berpusat pada sadirvan, air pancut wuduk berbumbung yang sering menjadi struktur kecil paling indah di tapak berkenaan. Dalam bangunan Maghribi dan Andalusi, fungsi yang sama dijalankan oleh kolam biasa atau sebaris pili di sepanjang dinding, dan laman dalamnya mungkin ditanam dengan pokok oren.

Air muncul jauh melangkaui laman dalam. Sabil ialah air pancut minuman awam yang diwakafkan sebagai amal kebajikan, lazim ditemui di Kaherah dan sering dipasangkan dengan sekolah al-Quran di tingkat atasnya. Hammam pula ialah rumah mandi, yang kerap menjadi sebahagian daripada wakaf yang sama. Dalam reka bentuk taman Parsi dan Mughal, chahar bagh ialah taman empat bahagian yang dipisahkan oleh saluran air, iaitu pelan yang mendasari segala-galanya daripada jalan-jalan besar Isfahan hinggalah latar Taj Mahal.

Permukaan, kekubah dan hiasan

Muqarnas ialah kekubah sarang lebah atau stalaktit yang memenuhi kubah, ceruk dan cornice dengan susunan sel-sel kecil yang bertingkat. Ia bersifat struktur dalam sesetengah tradisi dan semata-mata hiasan tampalan dalam tradisi yang lain, dan ia merupakan ciri paling mudah dikenali dalam seni bina Islam di seluruh dunia. Arabesque merujuk kepada corak sulur tumbuhan yang mengalir menutupi permukaan, manakala girih merujuk kepada jalinan geometri bintang dan poligon yang saling berkait, terutamanya dalam karya Parsi dan Anatolia.

Seni jubin mempunyai loghat wilayah yang ketara. Zellij ialah jubin mozek potongan tangan dari Maghribi dan al-Andalus, disusun dalam corak geometri yang rapat dan biasanya hanya naik setinggi capaian tangan manusia pada dinding. Jubin Iznik, yang dihasilkan di Turki Uthmaniyah, ialah panel bercat yang termasyhur dengan warna biru kobaltnya serta merah tomato yang tersendiri. Bangunan Parsi dan Asia Tengah pula menggemari hamparan luas jubin firus dan lazuardi merentasi keseluruhan fasad dan kubah. Ukiran plaster, jalur khat dalam tulisan kufi bersegi atau thuluth berlarik, kekisi batu tebuk jali di Asia Selatan dan tingkap kayu mashrabiya yang menganjur keluar, kesemuanya tergolong dalam khazanah yang sama.

• Muqarnas: kekubah sarang lebah bertingkat, dipanggil mocarabe di Sepanyol
• Zellij: mozek jubin potongan dari Maghribi dan al-Andalus
• Girih: jalinan geometri; arabesque: corak sulur tumbuhan
• Jali dan mashrabiya: kekisi batu tebuk dan kekisi kayu larik

Bangunan di sekeliling masjid

Masjid-masjid agung jarang berdiri bersendirian. Madrasa, dieja medrese dalam bahasa Turki, ialah kolej pengajian, biasanya dibina mengelilingi laman dalam dengan bilik-bilik pelajar; di Asia Tengah dan Iran, madrasa sering berhadapan antara satu sama lain merentasi sebuah dataran. Khanqah, tekke atau zawiya ialah pondok Sufi. Turbe atau kumbet ialah makam berkubah, manakala tempat suci yang diziarahi para penziarah mungkin ditandakan sebagai maqam, mazar atau dargah bergantung pada wilayahnya.

Bangunan perdagangan dan awam mengikut logik wakaf yang sama. Caravanserai, dipanggil han dalam bahasa Turki dan funduq di Maghreb, ialah rumah tumpangan berkubu yang dibina mengelilingi laman dalam. Bedesten ialah dewan pasar tertutup yang dibina daripada batu. Bimaristan ialah hospital bersejarah, dan beberapa buah daripadanya masih kekal di Kaherah, Damsyik dan Anatolia. Pihak Uthmaniyah menggabungkan kesemua ini menjadi kulliye, sebuah yayasan tunggal yang menghimpunkan masjid, sekolah, dapur, rumah mandi dan makam, dan itulah sebabnya kompleks seperti Suleymaniye menduduki keseluruhan puncak bukit.

Ciri khas wilayah sekali pandang

Setelah kosa kata ini dikuasai, kebanyakan bangunan memperlihatkan tradisinya dalam beberapa saat sahaja. Uthmaniyah: satu kubah dominan yang disokong separuh kubah, minaret langsing seperti pensel dengan penutup berbentuk kon, laman dalam dengan sadirvan, dan turbe di tamannya. Maghribi dan Andalusi: minaret berbentuk segi empat, gerbang ladam kuda, siling kayu bercat atau berpetak, dado zellij dan laman dalam yang ditanam dengan pokok.

Parsi dan Timurid: pishtaq monumental, iaitu bingkai portal segi empat tepat, yang membuka ke iwan berkekubah, sering empat buah kesemuanya disusun mengelilingi laman dalam, dengan kubah dua lapis dan hamparan luas jubin firus. Mughal dan Asia Selatan yang lebih luas: batu pasir merah dan marmar putih, kubah membulat seperti bawang, chhatri menyerupai anjung kecil pada garis bumbung, kekisi jali dan latar taman formal. Afrika Barat Sahel: bata lumpur yang dikeringkan matahari di atas rangka kayu, dengan rasuk kayu toron yang menganjur keluar dan berfungsi sebagai perancah kekal untuk kerja melepa semula setiap tahun.

• Uthmaniyah: kubah pusat, minaret pensel, kulliye, sadirvan, turbe
• Maghribi dan Andalusi: minaret segi empat, gerbang ladam kuda, zellij
• Parsi dan Timurid: iwan, pishtaq, jubin firus, laman dalam empat iwan
• Sahel: bata lumpur dengan rasuk toron yang menganjur keluar

Soalan lazim