Seyyahlar İçin İslam Mimarisi Terimleri

Seyahat ettikçe sözcükler neden değişir

Bu terimlerin çoğu köken olarak Arapçadır, ancak her bölgeye farklı bir dil üzerinden ulaşmış ve yolda yerel yazımlar edinmiştir. Arapçanın madrasa, turba ve çeşme için sade bir sözcük yazdığı yerde Türkçe tabelalar medrese, türbe ve şadırvan yazar; Farsça ve Orta Asya kullanımı eyvan, pîştak ve chahar bagh ekler; Güney Asya kullanımı ise jali, chhatri ve bagh getirir. Latin harflerine aktarım standartlaşmamıştır, bu yüzden aynı yapı tek bir sokak içinde Suleymaniye, Sulaymaniyya ya da Soliman Camii olarak görünebilir.

İkinci güçlük, terimlerin her zaman tam eşanlamlı olmamasıdır. Bir Sufi dergâhı, İslam dünyasının doğusunun büyük bölümünde khanqah, Osmanlı topraklarında tekke, Mağrip'te zaviye, Güney Asya'da ise bir kabrin çevresinde büyüdüyse dergâh adını alır; her biri biraz farklı bir kurumsal geçmiş taşır. Aşağıdaki sözcükleri birbirinin yerine geçen etiketler değil, güvenilir yol işaretleri olarak görün.

Namaz salonunun içinde

Namaz salonu, Mekke'deki Kâbe'nin yönü olan kıbleye çevrilidir ve içerideki hemen her şey bundan doğar. Kıble duvarı, yönü gösteren bir niş olan mihrabı barındırır; mihrap genellikle yapıdaki en yoğun bezenmiş ögedir ve bir restorasyonun tarihi ile banisini aramak için bakılacak ilk yerdir.

Yanında, cuma hutbesi için kullanılan basamaklı bir kürsü olan minber durur; çoğu zaman oyma ahşap ya da taş işçiliğinin bir şaheseridir. Daha eski Osmanlı camilerinde ayrıca sütunlar üzerine oturan yükseltilmiş bir platformu, yani müezzin mahfilini görürsünüz; bazı erken dönem camilerinde ise mihrabın yakınında maksure denilen kafesli bir bölme yer alır. Salonun kendisi, Kurtuba ve Kairouan'da olduğu gibi bir sütun ormanının taşıdığı düz ya da ahşap çatılı, yani hipostil olabilir; ya da Osmanlı geleneğindeki gibi kubbeli olabilir.

• Mihrap: kıble yönünü gösteren niş
• Minber: mihrabın yanındaki basamaklı kürsü
• Hipostil: çok sütunlu salon; kubbeli olanın alternatifi
• Manara, minare, minaret: ezan için yükselen kule

Avlular, su ve yapıya yaklaşım

Neredeyse her büyük camiye, revak denilen bir kemer dizisiyle çevrili avludan, yani sahndan girilir. Osmanlı külliyelerinde avlunun merkezinde genellikle bir şadırvan, yani üstü örtülü abdest çeşmesi bulunur; çoğu kez alandaki en zarif küçük yapıdır. Mağrip ve Endülüs yapılarında aynı işlevi sade bir havuz ya da duvar boyunca sıralanan musluklar görür ve avluya portakal ağaçları dikilmiş olabilir.

Su, avlunun çok ötesinde de karşınıza çıkar. Sebil, hayır amacıyla vakfedilmiş umumi bir su çeşmesidir; Kahire'de yaygındır ve çoğu zaman üzerindeki bir Kur'an mektebiyle birlikte inşa edilir. Hamam ise sıklıkla aynı vakfın parçası olan bir yıkanma yapısıdır. Fars ve Babür bahçe tasarımında chahar bagh, su kanallarıyla dörde bölünen bir bahçedir; Isfahan'ın bulvarlarından Tac Mahal'in konumlandırılışına kadar her şeyin ardındaki plandır.

Yüzeyler, tonozlar ve süsleme

Mukarnas, kubbeleri, nişleri ve saçakları küçük hücrelerden oluşan katmanlarla dolduran petek ya da sarkıt biçimli tonoz sistemidir. Bazı geleneklerde taşıyıcıdır, bazılarında ise tümüyle yüzeye uygulanır ve dünya genelinde İslam mimarisinin en kolay tanınan tek unsurudur. Arabesk, yüzeyleri kaplayan akıcı bitkisel kıvrım dallarını tanımlarken girih, özellikle Fars ve Anadolu işçiliğinde görülen yıldız ve çokgenlerden oluşan iç içe geçmiş geometrik örgüyü anlatır.

Çini işçiliğinin belirgin bölgesel vurguları vardır. Zellij, Fas ve Endülüs'ün elde kesilmiş mozaik çinisidir; sıkı geometrik desenlerle döşenir ve genellikle duvarda ancak bir insanın uzanabileceği yüksekliğe kadar çıkar. Osmanlı Türkiye'sinde üretilen İznik çinileri, kobalt mavisi ve kendine özgü domates kırmızısıyla ünlü boyalı panolardır. Fars ve Orta Asya yapıları ise cepheler ile kubbeler boyunca uzanan geniş turkuaz ve lacivert çini alanlarını tercih eder. Oyma alçı, köşeli kûfî veya yuvarlak sülüs hattıyla yazılmış kitabe kuşakları, Güney Asya'daki delikli taş jali şebekeleri ve dışa taşan ahşap maşrabiyalar da aynı dağarcığa aittir.

• Mukarnas: katmanlı petek tonoz; İspanya'da mocarabe denir
• Zellij: Fas ve Endülüs'ün kesme çini mozaiği
• Girih: geometrik örgü; arabesk: bitkisel kıvrım dalları
• Jali ve maşrabiya: delikli taş ve torna işi ahşap şebekeler

Caminin çevresindeki yapılar

Ulu camiler nadiren tek başına durur. Türkçede medrese olarak yazılan madrasa, genellikle öğrenci hücreleriyle çevrili bir avlunun etrafına kurulmuş bir öğretim kurumudur; Orta Asya ve İran'da çoğu kez bir meydanın iki yanında karşılıklı dururlar. Khanqah, tekke ya da zaviye bir Sufi dergâhıdır. Türbe veya kümbet kubbeli bir mezar yapısıdır; hacıların ziyaret ettiği bir ziyaretgâh ise bölgeye göre makam, mezar ya da dergâh olarak tabelalarda geçebilir.

Ticari ve sivil yapılar da aynı vakıf mantığını izler. Türkçede han, Mağrip'te ise funduk denilen kervansaray, bir avlunun çevresine kurulmuş tahkimli bir konaklama yapısıdır. Bedesten, taştan yapılmış üstü örtülü bir çarşı salonudur. Bîmâristan, birkaç örneği Kahire'de, Şam'da ve Anadolu'da ayakta kalan tarihî bir hastanedir. Osmanlılar bütün bunları; camiyi, mektebi, aşevini, hamamı ve türbeyi tek bir vakıfta birleştiren külliyede topladı; Süleymaniye gibi külliyelerin bütün bir tepeyi kaplamasının nedeni budur.

Bir bakışta bölgesel imzalar

Sözcük dağarcığı yerine oturduğunda çoğu yapı, geleneğini birkaç saniye içinde belli eder. Osmanlı: yarım kubbelerle desteklenen tek bir hâkim kubbe, konik külahlı ince kalem minareler, şadırvanlı bir avlu ve bahçede bir türbe. Mağrip ve Endülüs: kare minareler, at nalı kemerler, boyalı ya da kasetli ahşap tavanlar, zellij kaplı duvar etekleri ve ağaç dikili avlular.

Fars ve Timurlu: tonozlu bir eyvana açılan anıtsal bir pîştak, yani dikdörtgen taçkapı çerçevesi; çoğu zaman bir avlunun çevresine dizilmiş dört eyvan, çift kabuklu kubbeler ve uçsuz bucaksız turkuaz çini yüzeyler. Babür ve daha geniş Güney Asya: kırmızı kum taşı ile beyaz mermer, soğan biçimli kubbeler, çatı hattında köşk benzeri chhatri'ler, jali şebekeleri ve düzenli bahçe kurguları. Sahel Batı Afrika'sı: ahşap iskelet üzerine güneşte kurutulmuş kerpiç ve yıllık sıvama işi için kalıcı iskele görevi gören, dışa taşan ahşap toron kirişleri.

• Osmanlı: merkezî kubbe, kalem minareler, külliye, şadırvan, türbe
• Mağrip ve Endülüs: kare minareler, at nalı kemerler, zellij
• Fars ve Timurlu: eyvan, pîştak, turkuaz çini, dört eyvanlı avlular
• Sahel: dışa taşan toron kirişleriyle kerpiç

Sıkça sorulan sorular